اصول و فلسفه تعلیم و تربیت؛ مبانی اندیشه‌ورزی در آموزش

مقدمه

اصول و فلسفه تعلیم و تربیت یکی از بنیادی‌ترین حوزه‌های دانش تربیتی است که تلاش می‌کند چرایی، چیستی و چگونگی آموزش را روشن سازد. این حوزه به معلمان و مربیان کمک می‌کند نقش خود را فراتر از انتقال ساده اطلاعات درک کنند و بدانند آموزش، فرآیندی برای رشد فکری، اخلاقی، اجتماعی و عاطفی انسان است. از آن‌جا که معلم مهم‌ترین رکن نظام آموزشی به شمار می‌آید، آشنایی او با مبانی فلسفی و اصول تربیت، ضرورتی حرفه‌ای و اخلاقی محسوب می‌شود. فلسفه تعلیم و تربیت با ارائه چارچوبی نظری، مسیر یادگیری را هدفمند می‌کند و کیفیت آموزش را ارتقا می‌دهد.

فلسفه چیست؟

واژه «فلسفه» ریشه‌ای یونانی دارد و از کلمه Philosophia گرفته شده است. این واژه از دو جزء تشکیل شده است:

• فیلو (Philo): به معنای دوستداری
• سوفیا (Sophia): به معنای دانایی

بنابراین فیلوسوفیا به معنای دوستداری دانایی است؛ یعنی گرایشی برای فهم عمیق جهان، انسان و مسائل بنیادین زندگی.

در یک تعریف جامع، فلسفه عبارت است از بررسی تحلیلی و انتقادی مسائل زندگی انسان؛ چه به صورت یک کل و چه در قالب بخش‌هایی که با کل زندگی مرتبط‌ند.

تعلیم و تربیت چیست؟

تعلیم و تربیت پدیده‌ای همزاد انسان است و در تمام دوره‌های تاریخ حضور داشته است. چند نکته اساسی درباره تربیت عبارت‌اند از:

• تربیت و زندگی دو مفهوم وابسته‌اند و نمی‌توان آن‌ها را از یکدیگر جدا کرد.
• انسان برخلاف حیوانات، برای سازگاری با محیط طبیعی و اجتماعی نیازمند یادگیری و آموزش است.
• تربیت نقش حیاتی در رشد فردی و اجتماعی انسان دارد و همه افراد، آگاهانه یا ناآگاهانه با آن درگیر هستند.

• برداشت افراد از تربیت، متأثر از تجربه‌ها، فرهنگ و نگاه فلسفی آن‌هاست.

در یک تعریف جامع، تربیت فرآیندی است برای فراهم کردن زمینه‌های شکوفایی استعدادهای بالقوه انسان تا او بتواند در مسیر تکامل و رسیدن به اهداف مطلوب، گام بردارد. این فرآیند باید بر اساس اصولی مشخص و برنامه‌ای سنجیده انجام شود.

اصول و فلسفه تعلیم و تربیت چه موضوعاتی را بررسی می‌کند؟

این حوزه به تحلیل و بررسی مفاهیم بنیادین آموزش می‌پردازد، از جمله:

• هدف‌های تربیت
• ماهیت انسان و ویژگی‌های او
• رابطه انسان با جهان
• تحلیل مفاهیم، نظریه‌ها و رویکردهای تربیتی
• بررسی استدلال‌ها و مبانی فکری آموزش

فلسفه تعلیم و تربیت تلاش می‌کند آموزش را از سطح عمل‌گرایی صرف، به سطحی اندیشه‌ورزانه و آگاهانه ارتقا دهد.

رابطه فلسفه و تعلیم و تربیت

فلسفه و تربیت رابطه‌ای عمیق و جدایی‌ناپذیر دارند. جان دیویی، فیلسوف و مربی مشهور آمریکایی، فلسفه را «نظریه کلی تربیت» می‌نامد. این دیدگاه نشان می‌دهد که:

• هر نظام تربیتی بر نوعی نگاه فلسفی به انسان و جهان استوار است.
• رشته‌های علوم انسانی مانند روان‌شناسی، جامعه‌شناسی و تعلیم و تربیت، هر یک بر مبانی فلسفی خاصی تکیه دارند.
• تفاوت در دیدگاه‌های فلسفی، موجب شکل‌گیری مکاتب و روش‌های گوناگون تربیتی می‌شود.

به بیان دیگر، فلسفه جهت می‌دهد و تربیت آن جهت را در عمل محقق می‌کند.